Bỏ qua tới nội dung

Nguyễn Gia Trí: người thắp sáng hội họa sơn mài Việt Nam

26.10.2026 · 3 phút đọc

fxp

Từ một chất liệu vốn gắn với đồ thờ và đồ gia dụng, Nguyễn Gia Trí đã kiên trì biến sơn ta thành ngôn ngữ hội họa hiện đại mang đậm bản sắc Việt.

Bề mặt sơn mài đỏ son ánh vàng trên nền đen bóng
Đồ họa minh họa: ORLÉVA — Ảnh: Đồ họa: ORLÉVA

Từ Hà Tây đến Trường Mỹ thuật Đông Dương

Nguyễn Gia Trí sinh năm 1908 tại Hà Tây, nay thuộc Hà Nội. Ông theo học Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, ngôi trường do họa sĩ người Pháp Victor Tardieu điều hành và là cái nôi của nhiều tên tuổi lớn trong hội họa hiện đại Việt Nam. Con đường học tập của ông không đi theo lối thẳng: ông tạm dừng khóa học đầu tiên để dồn sức nghiên cứu sơn mài, rồi quay lại và tốt nghiệp năm 1936, cùng khóa với Trần Văn Cẩn.

Ngay từ những năm học, tài năng của ông đã được Victor Tardieu và giáo sư Joseph Inguimberty chú ý. Họ khuyến khích những thử nghiệm táo bạo của người học trò trẻ với một chất liệu vốn quen thuộc trong đời sống người Việt nhưng gần như chưa được nhìn nhận như một phương tiện sáng tác hội họa.

Biến chất liệu cổ truyền thành ngôn ngữ hội họa

Trước thế hệ của Nguyễn Gia Trí, sơn ta chủ yếu hiện diện trên hoành phi, câu đối, tráp, hộp, những vật dụng đẹp nhưng mang tính trang trí. Ông dành rất nhiều tâm sức tìm hiểu kỹ thuật sơn, kiên trì thử nghiệm để nhựa sơn trở thành một chất liệu hội họa thực thụ. Theo nhà nghiên cứu mỹ thuật Nguyễn Hải Yến, ông là nghệ sĩ đầu tiên dùng nhựa sơn như một chất liệu vẽ mới và góp phần quan trọng đưa sơn mài trở nên phổ biến trong hội họa hiện đại.

Vẻ đẹp của sơn mài nằm ở chính quá trình: người họa sĩ phủ nhiều lớp sơn, cẩn vỏ trứng, dát vàng bạc rồi mài để những lớp màu bên dưới dần hiện lên. Mỗi bức tranh vì thế không chỉ được vẽ, mà còn được tìm thấy qua từng lần mài. Năm 1939, ông có cuộc triển lãm sơn mài cá nhân đầu tiên tại Hà Nội.

Những tác phẩm giai đoạn 1938–1944 như Chợ Bờ, Dọc mùng hay Thiếu nữ trong vườn mở ra một thế giới vừa cổ điển vừa hiện đại: những thiếu nữ thanh mảnh, khu vườn nhiệt đới, sắc son, ánh vàng và nền đen sâu thẳm. Giới mỹ thuật vẫn truyền tụng câu «Nhất Trí, nhì Lân, tam Vân, tứ Cẩn», trong đó tên ông được xếp ở vị trí đầu tiên.

Hai mươi năm cho một khu vườn mùa xuân

Tác phẩm lớn nhất của ông, Vườn xuân Trung Nam Bắc, gồm sáu tấm ghép, kích thước khoảng 2 x 5,4 mét. Ông bắt đầu thực hiện từ năm 1969 và hoàn thành năm 1989, hai thập kỷ dành trọn cho một bức tranh. Năm 1988, ông bị đột quỵ khi đang làm việc; học trò của ông là Nguyễn Xuân Việt đã giúp hoàn thiện phần dát vàng. Năm 1991, Ủy ban Nhân dân TP.HCM mua lại tác phẩm và trao tặng Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM, nơi bức tranh được lưu giữ đến nay.

Giá trị của Vườn xuân Trung Nam Bắc còn được nhận ra qua chính những tổn thất: tác phẩm từng bị hư hại do quá trình làm sạch không đúng cách, khiến giới chuyên môn lên tiếng mạnh mẽ về yêu cầu bảo quản di sản sơn mài một cách khoa học và cẩn trọng.

Di sản của một người thắp lửa

Nguyễn Gia Trí qua đời năm 1993 tại TP.HCM. Năm 1989, ông được Bộ Văn hóa ghi nhận là một trong mười họa sĩ có đóng góp lớn cho nền mỹ thuật hiện đại Việt Nam. Năm 2012, ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật. Bên cạnh sơn mài, ông còn được đánh giá cao ở tranh khắc gỗ, tranh biếm họa và nhiều chất liệu khác như than, màu nước hay sơn dầu.

Với thế giới thời trang và thiết kế đương đại, bài học từ Nguyễn Gia Trí vẫn còn nguyên giá trị: một chất liệu truyền thống chỉ thực sự sống khi được nhìn bằng con mắt mới. Sắc son đỏ, ánh vàng ẩn hiện dưới lớp sơn đen bóng, những gì ông khai mở gần một thế kỷ trước, hôm nay vẫn tiếp tục truyền cảm hứng cho những người làm nội thất, trang sức và thời trang muốn kể câu chuyện Việt bằng ngôn ngữ của sự tinh xảo.

Tư liệu tham khảo

BBT

Bài viết liên quan

Bình luận (0)

    Đăng nhập để bình luận.

    Đọc thêm