Sơn mài Việt Nam: từ nghề thủ công đến ngôn ngữ hội họa

Kỳ công của từng lớp sơn

Một bức tranh sơn mài đòi hỏi thời gian và sự kiên nhẫn đáng kinh ngạc. Tấm vóc – thường là gỗ được bó vải, phủ nhiều lớp sơn lót và mài phẳng – phải được chuẩn bị kỹ lưỡng. Họa sĩ sau đó vẽ, gắn vật liệu, phủ sơn, chờ khô trong môi trường có độ ẩm thích hợp, rồi mài, rồi lại vẽ, lặp đi lặp lại nhiều lần cho đến khi đạt được hiệu quả mong muốn.

Bảng màu truyền thống của sơn mài gồm sắc đen sâu của sơn then, sắc đỏ của son, cùng ánh vàng, ánh bạc từ vàng lá, bạc lá. Vỏ trứng được gắn để tạo mảng trắng có kết cấu rạn tinh tế, vỏ trai, vỏ ốc mang lại sắc óng ánh. Chính công đoạn mài cuối cùng quyết định vẻ đẹp của tác phẩm: những lớp màu ẩn hiện, chiều sâu lung linh như khi ta nhìn xuống một mặt nước trong.

Thưởng thức và gìn giữ một bức sơn mài

• Ngắm tranh ở nhiều góc độ, bởi ánh sáng thay đổi sẽ làm bề mặt biến hóa khác nhau.
• Quan sát kỹ các lớp màu chồng lên nhau và những mảng vỏ trứng, vàng bạc.
• Tránh treo tranh dưới ánh nắng trực tiếp hoặc nơi nhiệt độ, độ ẩm thay đổi đột ngột.
• Lau bề mặt bằng khăn mềm, khô; không dùng hóa chất tẩy rửa.
• Khi cần phục hồi, hãy tìm đến người có chuyên môn thay vì tự xử lý.

Ngày nay, sơn mài vẫn là niềm tự hào của mỹ thuật Việt Nam, được nhiều nghệ sĩ đương đại tiếp tục khai thác với tinh thần thử nghiệm, từ tranh treo tường đến tác phẩm sắp đặt và đồ nội thất. Từ một nghề thủ công làng quê, chất liệu này đã trở thành ngôn ngữ hội họa mang bản sắc riêng – nơi sự kiên nhẫn của người thợ gặp gỡ khát vọng sáng tạo của người nghệ sĩ.